Kruisen en Kapellen in Heerlen

.

.

 

Op deze pagina vind U een beschrijving van mijn poging om de kruisen en kapellen in de gemeente Heerlen te inventariseren, het begint met een inleiding over het hoe en waarom.

Ik wens U veel plezier met deze website, Harrie Kuijpers

---

Nadat ik in Juni 1993 in het bezit was gekomen van het boekje Veldkruisen 'Gulpen'  zaten mijn vrouw en ik met een paar vrienden 's avonds te praten over het idee om zoiets ook voor Heerlen op te zetten. Volgens mijn echtgenote waren er in Heerlen niet zoveel kruisen meer, maar na eens rustig nadenken kwamen we al tot ruim 30 stuks !  Maar omdat we niet opnieuw het wiel wilden uitvinden zijn we eerst op zoek gegaan of er niet een lijst o.i.d. bestond, en nadat mijn zoon een dagje in het Gemeente Archief gesnuffeld had (ik moest overdag werken) wisten we al veel meer. We hadden een kopie van het artikel "Kruisen en kapellen in Heerlen" in het Land van Herle uit 1962 van dhr. O.Vandeberg plus een lijst van toepasselijke foto's in het archief. In de lijst van het gemeentearchief kom je overigens nogal wat vreemde namen tegen zoals: "no 03506-Mergelsweg (staande naast oprit naar brug over autoweg Nuth-Vetschau, lopend langs de speelweide aan de rand van de Kommert)."

Bij openbare werken kregen we een lijst van kruisen die door de gemeente onderhouden worden, dus het begin was er, en de eerste probleempjes ook; n.l. per 1-1-1982 bij de gemeentelijke herindeling is er nogal wat veranderd: Treebeek eraf, Hoensbroek erbij, de Locht eraf, autowegkruis Bocholtz erbij enz. Verder zijn er na het opstellen van de lijst in 1962 in Heerlen ook nog al wat zaken veranderd zoals de aanleg van industrieterrein de Beitel, het kerkhof Imstenrade, DouveWeien en de forse uitbreiding in Welten, o.a. de J.F.Kennedylaan etc. Ook kwamen er in de lijst van 1962 een paar foutjes voor die voor nogal wat hoofdbrekens gezorgd hebben, als voorbeeld wil ik noemen no 33 - Kruispunt Kerkraderweg-Hofdijkstraat. Daar was geen kruis te vinden, ook oudere bewoners kenden geen kruis op die plaats. Een nieuw bezoek aan het gemeente archief bracht uiteindelijk de oplossing, daar stond op microfilm de kaart die dhr. Vandeberg bij het artikel geleverd had. En daaruit bleek dat het ging om de kruising Kerkraderweg-Hofstraat; dit is de weg langs Megaland, en dat is nu gemeente Landgraaf, de huizen zijn afgebroken in de operatie "van Zwart naar Groen" en het kruis verdwenen.

Om nu en in de toekomst verzekerd te zijn van een exacte plaats aanduiding, straatnamen wisselen wel eens, heb ik besloten om een coördinaten systeem te gebruiken. Dit jaar ben ik begonnen om de coördinaten in graden - minuten en seconden op te geven, voorbeeld:  50°53'15.76" NB -  05°58'47.58" OL is de toren van de Pancratiuskerk in Heerlen. In verband met een probleempje met het programma zijn ze als 50-53-15.76 NB -
05-58-47.58 OL op de pagina´s weergegeven.

LET OP: DEZE COÖRDINATEN ZIJN BEPAALD MET GOOGLE EARTH, ER WORDT GEEN GARANTIE GEGEVEN BETREFFENDE DE NAUWKEURIGHEID.

Deze coördinaten kunnen in een navigatie systeem ingegeven worden, en U komt er tot in zicht afstand van het kruis of kapel. Op deze wijze is het mogelijk om een locatie op enkele meters nauwkeurig aan te geven, ongeacht eventuele bouwkundige veranderingen in de toekomst.

Een wat kleiner probleempje dat opdook, was de vraag wat is nog een kruis en wat is een kapel. Hierbij heb ik als uitgangspunt gekozen dat het een kapel is: als er geen kruis maar een beeld in geplaatst is, of als het gebouwtje voorzien is van een dichte deur. Voorbeeld: In Benzerade is een kapel, welbekend, voorzien van een H.Hart beeld. Ook in Benzenrade, op de hoek Kleekampsweg-Eurenderweg-Bulders­weg staat een ombouwd kruis, maar hier is een traliehek en het is dus een kruis! In Hoensbroek, op de Wingerdweg, is een kapelletje met een traliehek maar daarin staat een piëta, dit is dus een kapel!

In het artikel van dhr. Vandeberg wordt een opsomming gegeven van de diverse soorten kruisen zoals door Pastoor  Ad. Welters gedaan werd in zijn bekende publikatie uit 1929. Pastoor Welters maakt hierin een onderverdeling van 14 soorten kruisen en deze wordt sedertdien door vrijwel iedere publicist op dit gebied overgenomen. Dat geldt ook voor het verhaal dat de eerste wegkruisen in deze regio geplaatst zouden zijn door St.Servatius en wel op de plaatsen waar zich heidense altaren bevonden, op wegkruisingen etc. Dr.Godfried Egelie S.C.J. stelt in zijn doctoraalscriptie “Gietijzeren wegkruisen in Limburg” dat hiervoor het historische bewijs niet meer te leveren is. Dr.Egelie maakt ook een meer praktische indeling van de soorten kruisen, en die wil ik graag overnemen, en wel:

1 Vroomheidskruis: uit dankbaarheid, boerderijkruis, devotiekruis, hagelkruis, processiekruis, geloftekruis

2 Memoriekruis: om een blijde of treurige gebeurtenis te gedenken, ongevalskruis, missiekruis etc.

3 Kerkhofkruis: staat centraal op het kerkhof, hier wordt de laatste zegen gegeven.

4 Rechtskruis: grenskruis, zoenkruis, galgkruis etc.

Het is erg moeilijk om van ieder kruis aan te geven tot welk soort het hoort aangezien de reden van oprichting niet altijd te achterhalen is en de rubrieken elkaar soms overlappen. Ook wil ik even ingaan op de lijst met verdwenen kruisen zoals die opgesomd worden aan het einde van de inventarisatie, hierin worden een paar kruisen aangegeven met vervallen, hiervoor geldt dat ze sinds de gemeentelijke herindeling niet meer op Heerlens grondgebied staan.

Met deze inventarisatie hoop ik te bereiken dat er zoveel mogelijk nog bestaande kruisen behouden blijven, en als het nodig is een kruis te verplaatsen dan moet het zo dicht mogelijk bij de originele plaats terug geplaatst worden om de originele sfeer te behouden. Als er onverhoopt een kruis vernield wordt, dan is het zaak om een nieuw kruis te plaatsen dat het oude zo dicht mogelijk benadert wat betreft vormgeving en materiaal keuze en wel om dezelfde reden.

Erg opvallend was de goede staat waarin zich bijna alle kruisen bevinden en dat er bij diverse kruisen en in de kapelletjes kaarsen gebrand hadden, hetgeen voor mij het bewijs levert dat er in deze tijd nog steeds een plaats is in de geloofsbeleving voor deze kleine monumentjes van een groot en vroom verleden.

De getoonde foto's weerspiegelen de stand van 01-10-2009.

Hieronder vind U de foto's van de diverse kruisen en kapellen, als u op de foto klikt verschijnt een nieuwe
pagina met een grote foto, een korte beschrijving en de coördinaten. 

We vertrekken in het Noorden van de gemeente Heerlen en gaan langzaam maar zeker Zuidwaarts.

 

     

 

En dan nu de kapelletjes:

  Wingerdweg

Ten Esschen

Litscherboord

Slotweg Palemig

Sittarderweg

 Gasthuisstraat

Putgraaf

Vredeskapel Akerstraat

Kerkhofkapel Akerstraat

Mergelsweg - de Thun

Bautscherweg

Benzenrade

__________________